Rośliny naczyniowe

Turzycowate Trawy


Paprotniki


Drzewa Krzewy Krzewinki


Roślinność

Roślinność Karpat Polskich
Przystosowanie się roślin do życia w górach


Karpaty są pod względem przyrodniczym jednym z najcenniejszych obszarów Polski. Zajmują tylko około 7% powierzchni naszego kraju, a rośnie tu ponad 85% roślin naczyniowych, jakie występują na terenie Polski. 20% spośród nich występuje tylko tutaj, albo jedynie tutaj.
W polskiej części Karpat występuje około 2100 gatunków roślin naczyniowych (łącznie z roślinami obcego pochodzenia), w Sudetach zaś tylko 1200.

Charakterystyczną cechą dla Karpat jest występowanie bardzo dużej ilości roślin typowo górskich.

W górach polskich rośnie około 500 typowo górskich roślin naczyniowych, z czego zdecydowana większość występuje w Karpatach. Najbogatsze w rośliny górskie są oczywiście Tatry, z uwagi na ich wysokość. Rośnie tu około 400 gatunków roślin górskich, z czego około 200 tylko tutaj. Bogata w rośliny górskie jest także Babia Góra - 70 gatunków ma tu, jedyne w Polsce, poza Tatrami, miejsce występowania.  

Kolejną  cechą typową dla  Karpat jest występowanie endemitów (gatunków występujących tylko na danym miejscu lub obszarze, np. w jednym paśmie) i subendemitów (gatunków występujących głównie na danym obszarze, jednak przekraczających nieco ten teren - można je spotkać w małej ilości poza tym obszarem lub na niewielkiej liczbie stanowisk w bliskiej okolicy swojego głównego obszaru występowania). Karpaty są jednym z głównych centrum endemizmu w Europie. W polskiej części Karpat występuje 80%  ze 150 znanych w Polsce endemitów. Niektóre z nich to paleoendemity. Są to rośliny pochodzenia plioceńskiego (sprzed zlodowaceń). W Tatrach to m.in. ostróżka tatrzańska, skalnica tatrzańska i goździk lśniący.

Okres zlodowaceń w Plejstocenie spowodował ogromne zmiany we florze Karpat. Mimo, iż lądolód nie dotarł na terytorium Karpat, to jednak zmiany klimatyczne, jakie nastąpiły w tym okresie, spowodowały wyginięcie większości flory górskiej. Przetrwały tylko najodporniejsze gatunki. Kolejne ocieplenia i oziębienia przyczyniały się do osiedlania na terenie Karpat coraz to nowych gatunków, a jednocześnie wymierania poprzednich. Nie da się określić dokładnie, w jakim momencie osiedliły się na terenie Karpat poszczególne gatunki, ale uważa się, że obecny skład karpackiej flory to efekt zlodowaceń.
Wtedy to pojawiły się Karpatach rośliny pochodzenia arktycznego (dębik ośmiopłatkowy, wierzba żyłkowana). Są one uważane za relikty epoki lodowcowej, gdyż występują w strefie podbiegunowej, a pojawiły się na terenie naszego kraju w okresie oziębienia klimatu. Kiedy nastąpiło ocieplenie i tundrę zastąpiły lasy, rośliny te wyginęły na niżu, zachowując się jedynie w wysokich, bezleśnych partiach gór (Tatry). 

Niektóre występujące w Karpatach gatunki roślin, a zwłaszcza gatunki arktyczno-alpejskie, występują w Europie  poza Alpami (zwłaszcza Wschodnimi) jedynie tutaj - można powiedzieć, że pod względem występującej  w obu górotworach roślinności, są one ze sobą spokrewnione.
 
Także, zwłaszcza w Karpatach Wschodnich, spotyka się sporo gatunków karpacko-bałkańskich, co jest wynikiem geobotanicznego powiązania Karpat z Górami Półwyspu Bałkańskiego. Gatunki te występują  we wszystkich piętrach roślinności.

W Beskidzie Niskim przebiega granica pomiędzy Karpatami Zachodnimi, a Wschodnimi. Różnią się one ze sobą pod względem występującej w nich roślinności. Karpaty Wschodnie (Bieszczady) odznaczają się zdecydowanie mniejszą ilością występujących tu gatunków roślin, w tym także górskich, ale rośnie tu wiele gatunków, których nie znajdziemy w Karpatach Zachodnich, ani nigdzie indziej  w Polsce.

Kiedyś Karpaty porastała pierwotna puszcza. Do dzisiaj stopień lesistości należy tu do największych w Europie. Przeciętnie wynosi około 40%, a miejscami nawet około 80%. Pierwotne lasy zostały jednak dość znacznie przekształcone w wyniku gospodarczej działalności człowieka (nasadzenia gatunków drzew  niezgodnych z warunkami siedliskowymi, a także gatunków obcych, często pozaeuropejskich).
Gospodarka ludzka wywarła ogromny wpływ nie tylko na lasy, na całą szatę roślinną Karpat. Jedne rośliny w wyniku tej działalności całkowicie wyginęły, a inne, obcego pochodzenia, zadomowiły się tu na dobre. Niektóre znalazły tu tak dobre warunki, że przez swoją ekspansywność niszczą rodzime zbiorowiska roślinne i doprowadzają do wyginięcia wielu  gatunków.

Rośliny występujące w Karpatach możemy podzielić na trzy duże grupy roślin:
  • gatunki niżowe
  • gatunki niżowo-górskie 
  • gatunki górskie

Gatunki górskie dzieli się na kilka mniejszych grup:
 
  •    gatunki ogólno górskie (rosnące podobnie często we wszystkich piętrach) 
  •    gatunki reglowe (centrum ich występowania to lasy regla dolnego i górnego)
  •   gatunki subalpejskie (występują w reglu górnym i piętrze kosodrzewiny)
  •   gatunki alpejskie (występują głównie w piętrze alpejskim)
  •   gatunki turniowe (związane głównie z piętrem turni)
 
Jak widać, podział ten pozostaje w ścisłym związku z podziałem na piętra roślinności – z poszczególnymi piętrami są związane gatunki roślinności  oraz ich zespoły, charakterystyczne dla danego piętra.

Na występowanie różnych zbiorowisk roślinnych, a co za tym idzie, gatunków roślin, ma ogromny wpływ budowa geologiczna. W Karpatach dominują skały osadowe – głównie piaskowce i łupki, czyli tzw. flisz karpacki. Występują tu także wapienie i dolomity, oraz granity i skały przeobrażone. To podłoże w dużej mierze decyduje o tym,  jakie gatunki roślin występują na danym terenie. Są np. rośliny rosnące wyłącznie na podłożu wapiennym lub mylonitowym, rośliny preferujące podłoże granitowe, a także takie, które rosną i tu, i tu.

Wśród gatunków górskich zachodzi też tzw. zjawisko dysjunkcji śródkarpackiej. Niektóre górskie gatunki wykazują przerwę zasięgową w niskich pasmach beskidzkich. Jest to związane ze znacznym obniżeniem łuku Karpat w Beskidzie Niskim. Ciekawym jest, że przerwa ta ma charakter historyczny – w chłodniejszych okresach zasięgi roślin górskich były ciągłe, po ociepleniu klimatu i ekspansji roślinności leśnej, uległy rozerwaniu.

Przystosowanie się roślin do życia w górach

Górski klimat jest bardzo specyficzny – ma na niego wpływ przede wszystkim wysokość. Im wyżej, tym warunki trudniejsze. Tym mniej roślin potrafi sobie z nimi poradzić.

Wraz z wysokością zmienia się ciśnienie i temperatura, która dodatkowo podlega dużym wahaniom tak rocznym, jak i w ciągu doby. Zwiększa się  ilość opadów, pojawiają się silne wiatry (m. in. halny, który z jednej strony powoduje nagłe ocieplenie i przyspieszenie wegetacji, z drugiej gwałtowne ochłodzenie, ale kiedy wieje długo - duże przesuszenie roślin) , zwiększa się nasłonecznienie i parowanie, występują lawiny (kamienne i śnieżne) oraz długie zaleganie pokrywy śnieżnej (bo zima trwa tu zdecydowanie dłużej), przez co oczywiście skraca się okres wegetacyjny.

Niezwykle ważne dla rozwoju każdej rośliny ma jakość podłoża, na którym rośnie, czerpie bowiem ona stamtąd potrzebne jej do życia składniki odżywcze. Wraz ze wzrostem wysokości gleba staje się coraz uboższa i jest jej coraz mniej. Dla roślin niezwykle istotny jest skład gleby i jej kwasowość – dlatego w większości zupełnie inne rośliny występują na wapiennym,  a zupełnie inne na granitowym podłożu.

Rośliny górskie, żeby przetrwać, musiały przystosować się do panujących tu warunków. Przystosowania dotyczą budowy roślin, gospodarowanie wodą, rozmnażania, odporności na mróz, przyspieszenia wegetacji, itp.

Jednymi  z ważniejszych przystosowań roślin do życia w trudnych, górskich warunkach są: wieloletniość, ograniczenie rozmiarów, zabezpieczenie się przed gwałtownymi zmianami temperatury i utratą wody oraz tworzenie różnych form wzrostu.

Dzięki wieloletniości rośliny wydłużają swój cykl życiowy. Wraz z wysokością zauważa się coraz mniejszą ilość roślin jednorocznych, a powyżej 2300 m. w ogóle nie występują. Warunki w górach są często tak niesprzyjające, że rośliny często rozmnażają się raz na kilka lat – wtedy gdy warunki są sprzyjające.

Im wyżej, tym rośliny są mniejsze. Dzięki małym rozmiarom są mniej narażone na działanie silnych wiatrów i niskich temperatur, zimą przykrywający je w całości śnieg chroni przed silnymi mrozami, a latem przy dużym nasłonecznieniu są narażone na mniejszą utratę wody. Zredukowanie rozmiaru blaszki liściowej także przyczynia się do zmniejszenia parowania, a co za tym idzie, zatrzymania wody w organizmie.

Część krzewinek przybrało formy szpalerowe (wierzba alpejska) - ich pędy ściślej przylegają do podłoża, tworząc gęstą plątaninę, przez co roślina jest odporniejsza na działanie wiatru, ułatwia jej to wchłanianie wody i korzystanie z ciepła, zgromadzonego w podłożu.

Inne rośliny tworzą poduszki (lepnica bezłodygowa, skalnica seledynowa) lub darnie (piaskowiec orzęsiony, skalnica nakrapiana). Mają one korzeń palowy, dzięki któremu silnie tkwią w podłożu, a pędy tworzące poduszkę ułatwiają  gospodarkę  wodą, a także ograniczają oddawanie ciepła.
Wytwarzanie różyczki liściowej  (pierwiosnki, urdzik karpacki) to ochrona przed zimnem i lepsze zaopatrzenie w wodę i składniki mineralne.
Niektóre rośliny pokryte są kutnerem (szarotka alpejska) lub woskiem (pierwiosnek łyszczak), co stanowi świetne zabezpieczenie przed utratą wody i izolację przed zimnem.

Jeszcze inne wytworzyły gruboszowate (rojnik górski), lub skórzaste liście (bażyna czarna) w których magazynują wodę.

Niektóre rozmnażają się wegetatywnie, za pomocą rozmnóżek, co także skraca cykl wegetacyjny. (rojniki, skalnice). Inne wykształcają nowe roślinki lub bulwki zamiast kwiatów (wiechlina alpejska, skalnica zwisła), które spadają na ziemię, zakorzeniają się i rozwijają w nową roślinę (pseudożyworodność).

Inne w celu przyspieszenia wegetacji mają zimozielone liście (rzeżucha trójlistkowa).

Jeszcze inne w tym celu zakwitają bardzo wcześnie (skalnica naprzeciwlistna), wytwarzając jednocześnie efektowne, kolorowe kwiaty, o mocnym zapachu (goryczka Kluzjusza, goryczka wiosenna), mające na celu zwabienie owadów, których w górach jest mniej. Najczęściej też występują łanowo, bo w ten sposób także zwiększają swoje szanse na zapylenie.  

Inne są wiatropylne (trawy), gdyż na tej wysokości trudno o owady.

Niektóre gatunki wykształciły zdolność do rozwoju nasion z niezapłodnionej komórki jajowej i nie wytwarzają w ogóle pyłku (przywrotniki).

Ciekawym przystosowaniem niektórych roślin górskich jest odpowiedni skład chemiczny soku komórkowego. Mają one w soku komórkowym duże stężenie cukru, co prawdopodobnie zwiększa odporność na niskie temperatury i pozwala przetrwać zakwitłej już roślinie nagły przymrozek.

Inne rośliny w tym samym celu redukują ilości wody w komórkach, zmniejszając jednocześnie metabolizm.


Bibliografia :
  • Kondracki J.: Karpaty. Warszawa: WSiP, 1989
  • Szata roślinna Polski. Red. w. Szafer, K. Zarzycki. Wyd.3. Warszawa: PWN, 1977
  • Kozik R.:Trudne życie górskich roślin czyli przystosowanie roślin do życia w górach."W górach" 2004, nr 2
  • Piękoś-Mirkowa H., Mirek Z.: Rośliny górskie. Warszawa: Multico, 2007
  • Matuszkiewicz.J.: Regionalizacja geobotaniczna Polski. Warszawa: IGiPZ PAN, 2008
  • https://pl.wikipedia.org/wiki/Ro%C5%9Bliny_tatrza%C5%84skie

Kwiaty Białe


Różowe Czerwone Fioletowe


Żółte Zielone Brązowe